Waarom werd België een federale staat?

Artikel 1 van de Belgische grondwet:

"België is een federale Staat, samengesteld uit de gemeenschappen en de gewesten."

Bij de oprichting in 1830 wordt België een decentrale[1] eenheidsstaat naar Frans model. De Franse taal is op dat ogenblik de enige officiële landstaal, ook al vormen de Vlamingen een uitgesproken meerderheid onder de Belgische inwoners. In de Vlaamse Beweging strijden zij nagenoeg van in den beginne voor gelijkwaardigheid van de Nederlandse taal en de Vlaamse cultuur met de Franse taal en de Waalse cultuur.

Economisch gezien bezit het Franstalige Wallonië (het industriebekken Luik-Charleroi-Bergen) in de 19de eeuw een aanzienlijk hoger productievermogen dan het rurale Vlaanderen. In de 20ste eeuw evenwel ziet Wallonië haar zware industrie teloorgaan. Dit verklaart waarom de Waalse Beweging in de eerste plaats strijdt voor een regionaal-economische autonomie om de fundamenten van het Waals economisch beleid zelf vorm te kunnen geven.

In de jaren 60 van de 20ste eeuw komt de ontwikkeling van België in een stroomversnelling. Politiek, economisch en intellectueel drijft het land uiteen.

Maar anderzijds wordt in die periode ook de grondslag voor een pacificatie van het land gelegd. In 1962-1963 wordt België in 4 taalgebieden opgedeeld. Nog later, vanaf begin jaren 70, volgt in fasen de federalisering van het land.

Twee deelstaatniveaus: gemeenschappen en gewesten

Met de federalisering krijgt België twee deelstaatniveaus: de gemeenschappen en de gewesten. De gemeenschappen en gewesten als politieke bestuurslichamen zijn voor verschillende sectoren bevoegd.

Wat het Belgische deelstaatmodel nog ingewikkelder maakt is dat de grondgebieden van de gemeenschappen en gewesten niet geografisch samenvallen. De oorzaak van deze asymmetrische gebiedstoewijzing ligt in de bijzondere uitdagingen die de Belgische politiek bij omvorming van het land in een federale staat voortdurend het hoofd dient te bieden:

• een oplossing voor de Vlaamse eisen van gelijkwaardigheid van taal en cultuur
• een oplossing voor de Waalse autonomie-eisen inzake economisch beleid
• een uitgebalanceerd compromis voor de hoofdstad Brussel dat evenredig aan de eisen van Franstaligen en Vlamingen moet voldoen.

De bevoegdheidsopdeling tussen federale staat, gemeenschappen en gewesten is alleszins beduidend eenvoudiger gestructureerd dan in andere Europese bondsstaten: zo zijn er nauwelijks concurrerende of overlappende materies in de desbetreffende bevoegdheidssectoren.

De niveaus van federale staat en deelstaten voeren hun bevoegdheden in principe steeds uit via een eigen parlements- en regeringssysteem en ook met een autonome bestuursstructuur. Het federaliseringsproces van België gaat sedert de eerste staatshervorming in 1968-1971 nog steeds voort en kan tot op heden niet als voltooid worden beschouwd.

[1] Decentraal: met autonome onderdelen